Тарихи тұлғалар

Ақтоғай ауданының тарихына із қалдырған батырлар, билер, мемлекет қайраткерлері мен ғалымдар. Әр тұлғаның толық өмірбаяны.

Әр тұлғаның аты-жөнін басыңыз — толық өмірбаяны ашылады.

Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов

1866–1937 · Мемлекет қайраткері, «Алаш» қозғалысының жетекшісі

Қазақтың ірі мемлекет қайраткері, «Алаш» қозғалысының жетекшісі, публицист, этнограф және ғалым. Тоқырауын өңірінен шыққан. ХХ ғасырдың басындағы ұлттық-азаттық қозғалыстың символы.

Өмір жолы

Әлихан Бөкейханов 1866 жылы 5 наурызда Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында дүниеге келген. Ата тегі төре тұқымы, Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан тарайтын сұлтан Барақтың ұрпағы.

Молданың оқуынан басталған білімі үш сыныпты бастауыш мектеп, одан кейін қазақ балаларына арналған жеті жылдық мектеп арқылы жалғасты. 1886 жылы Омбыдағы 4 жылдық техникалық училище, кейін Санкт-Петербург қаласындағы Орман институтының экономика факультетін аяқтады. Санкт-Петербург университетінің заң факультетіне төтенше емтихан тапсырып диплом алды.

Саяси іс-әрекеті

1905–1917 жылдары «Степной край» газетіне мақала жазды. «Қырғыз петициясының» басты авторы және ұйымдастырушысы — 14 500 адамның қолы тұрған құжатта халық құқықтарын талап етті.

Томск қаласындағы Сібір автономистерінің құрылтайына қатысқаннан кейін қазақ тарихындағы тұңғыш саяси ұйым — Алаш партиясын ұйымдастырды. 1917 жылдың шілдесінде Орынборда өткен бірінші жалпықазақтық съезінде партия заңдастырылды. 1917 жылдың желтоқсанында Қазақ автономиясы жарияланып, Әлихан тұңғыш төрағасы болып сайланды.

Ғылыми еңбегі

«Қозы Көрпеш — Баян Сұлу», «Ер Тарғын», «Ер Сайын» сияқты халық ауыз әдебиетін жинақтап баспадан шығарды. 1903 жылы Санкт-Петербургте «Исторические судьбы киргизского края» еңбегін жариялады — қазақ тарихының алғашқы ғылыми зерттеулерінің бірі.

Қайтыс болуы

Большевиктер орнағаннан кейін Мәскеуге жер аударылды. 1937 жылдың 27 қыркүйегінде жалған айыппен өлім жазасына кесілді. Үкім сол күні жүзеге асырылды. «Туған жерден үш аршын жер бұйырса жетеді» деп айтқанына қарамастан, Мәскеуде жерленді.

Әлімхан Әбеуұлы Ермеков

1891–1970 · Ғалым-математик, «Алаш» қайраткері, профессор

Қазақтың тұңғыш математигі, профессор, «Алаш» партиясы мен «Алашорда» қозғалысы жетекшілерінің бірі. Тоқырауын болысынан шыққан ағартушы.

Өмір жолы

Ермеков Әлімхан 1891 жылы Семей облысы, Қарқаралы уезі, Темірші болысында (қазіргі Ақтоғай ауданы) дүниеге келген. 1912 жылы Семей ерлер гимназиясын алтын медальмен бітіріп, Томск технологиялық институтының тау-кен факультетіне түсті. 1923 жылы геолог-барлаушы инженері мамандығын алды.

Алаш қозғалысы

1917 жылы Алаш автономиясы құрылғанда, 26 жасында премьер-министрінің орынбасары, ел шаруашылығын жоспарлау комитетінің төрағасы болды. II Бүкілқазақтық съезге Семей облысынан делегат, Алашорда үкіметіне мүше.

1920 жылы 17 тамызда Ленин басқарған Бүкілодақтық Халық комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Қазақ елінің шекарасы туралы тұңғыш баяндама жасады — бұл Батыс Қазақстан, Каспийдің жағалаулары мен Семей, Ақмола облысының Қазақстанға қайтарылуына зор үлес қосты.

Ғылыми қызметі

1926–1928 жж. — Ташкент Қазақ жоғарғы педагогикалық институтында математика кафедрасы мұғалімі, факультет деканы. 1935 жылы тұңғыш рет математика саласынан профессор атағын алды. 1935 жылы қазақ тілінде «Ұлы математика курсы», 1936 жылы «Қазақ тілінің математика терминдері» сөздігін жарыққа шығарды.

Қуғын-сүргін

1930 жылы тұтқындалып, М. Әуезовпен бірге түрмеде отырды. 1937 жылы қайта қуғынға ұшырады. 1954 жылы ісі қайта қаралып, 1957 жылы толық ақталды. Өмірінің соңына дейін Қарағанды тау-кен институтында аға оқытушы қызметін атқарды.

Мұрасы

Қарағанды, Қарқаралы қалаларында көшелер, Ағадыр мектебі мен Қаратал мектебі Ермеков есімін алған. 1998 жылы Ақтоғай ауданында Ә. Бөкейханов, Ж. Ақбаев, Ә. Ермековтің құрметіне ескерткіш орнатылды.

Жақып Ақбаев

1876–1934 · Заңгер, «Алаш» қайраткері, құқық магистрі

Қазақтың белгілі заңгері, «Алаш» партиясының мүшесі, құқық магистрі. Тоқырауын болысынан шыққан. Қазақтың тұңғыш құқық магистрі.

Өмір жолы

Жақып Ақбаев 1876 жылы 25 қазанда Семей облысы Тоқырауын болысында дүниеге келді. Ұлы жүздің Қара-Қаңлы руынан шыққан. Қарқаралы үш сыныпты училищеде, Омск, Томск гимназияларында оқыды. 1903 жылы Санкт-Петербург университетінің заң факультетін алтын медальмен бітірді — қазақтардың тұңғыш құқық магистрі.

Саяси қызметі

1905 жылы революциялық оқиғаларға белсене қатысып, Омск, Петропавл қалаларында митингтерде сөз сөйледі. 1906 жылы қаңтарда тұтқындалып, Семей түрмесіне жіберілді, кейін Жетісуға екі жылға жер аударылды.

1917 жылы Алаш партиясын ұйымдастыруға, Алашорда үкіметін құруға қатысты. Жалпықазақтық съезге делегат, 1917 жылы желтоқсаннан Алашорда үкіметінің мүшесі. Қазақ полктерін қалыптастыруды басқарды.

Ғылыми еңбегі

1907 жылы «Набросок по обычному, в частности брачному праву киргизов» зерттеуін жариялады — қазақтардың отбасылық және неке құқығын зерттеді.

Қуғын-сүргін және қайтыс болуы

Колчак үкіметі кезінде өлім жазасына кесілді (1919). 1930 жылы тұтқындалып, 1932 жылы Воронеж облысына жер аударылды. 1934 жылы 4 шілдеде Алматыда қайтыс болды. 1958 жылы 28 ақпанда Қазақстан Жоғарғы Сотының шешімімен толық ақталды.

Мұрасы

Қарағандыда алаң, Ақтоғай ауданында көше Ақбаев есімін алған. 1998 жылы үш Алаш қайраткеріне ескерткіш орнатылды.

Жалаңтөс батыр

1696–1769 · Батыр, қолбасшы

Қазақтың батыры, Арғын тайпасы Сарым тармағынан шыққан. Балқаш көлінен Ұлытау мен Қарқаралыға дейін сайын даланы қалмақтардан азат етуге қатысқан.

Өмір жолы

Жалаңтөс батыр 1696 жылы (кейбір деректерде 1720 жылы) Ақтоғай өңірінде дүниеге келген. Қазақтың тарихында үш Жалаңтөс батыр болған. Біріншісі — Самарқан билеушісі, жиырма мың қолмен Орбұлақ шайқасына келген. Ақтоғай тарихындағы Жалаңтөс — Арғын тайпасы Сарым тармағынан шыққан, Тоқырауын өңірінен шыққан батыр.

Жалаңтөс Балқаш көлінен бастап Қоңырат, Әулиеата, Тоқырауын мен Нұра бойын, Ұлытау мен Қарқаралы аралығындағы сайын даланы қалмақтардан азат етуге қатысты.

Мұрасы

Қасыбек би оның шешендігі мен батылдығын жоғары бағалаған. Зираты Сырдарияның Соқыр өзені бойында, Қарағандының оңтүстік бетіндегі Сарыарқа әуежайына бет алған жол бойында орналасқан. 1996 жылы батырдың 300 жылдық мерейтойы аталып өтті.

Жидебай батыр

XVIII ғ. · Батыр, жауынгер

Ақтоғай өңірінен шыққан батыр, халық жадында сақталған ерлік бейнесі. Жерін, елін қорғаған ержүрек жауынгер.

Өмір жолы

Жидебай батыр — XVIII ғасырда Ақтоғай өңірінде өмір сүрген батыр. Халық жадында жерін, елін қорғаған ержүрек жауынгер ретінде сақталған. Ақтоғай ауданындағы Жидебай елді мекені осы батырдың есімін мәңгі жаңғыртып тұр.

Қараменде би Шақаұлы

≈1707–1797 · Би, шешен

Абылай ханның сарайында қызмет еткен даналығымен аты шыққан би. Тоқырауын болысының ақылгөй биі, шамамен 90 жыл өмір сүрген.

Өмір жолы

Қараменде Шақаұлы шамамен 1707–1797 жылдары Ақтоғай ауданы аумағында өмір сүрген. Қаракесек-Дадан тармағынан шыққан. Жас кезінде Абылай ханның сарайында шай қайнату секілді жұмыстарды атқарды.

Билік жолы

Абылай ханның жеті биі жас жұбайлардың дауын шешіп, оларды жазалауға бұйрық берген кезде, тыңдап тұрған Қараменде қарсылық білдірді. Сөз берілген кезде: «Әр елге батыр, әр тауға бүркіт керек» деп поэтикалық дәлелдер келтіріп, жұбайларды қорғап қалды. Билер оның ойын қабылдап, жұбайларды босатты. Осылайша Қараменде би мәртебесіне ие болды.

Мұрасы

Оның даналығы мақалға айналған. Балаларына: «Ел көшкенде, мен күйінемін... Сөз мағынасыз болғанда, мен азап шегемін» деп мұра қалдырған. Зираты Ақтоғай ауданындағы «Жұмбақ қара» тауында. Шамамен 90–98 жасына дейін өмір сүрген.

Сана би

XVIII–XIX ғ. · Би, қоғам қайраткері

Тоқырауын өңірінің белгілі биі. Халық дауларын шешкен, жергілікті қоғамдық өмірде маңызды рөл атқарған дана тұлға.

Өмір жолы

Сана би — XVIII–XIX ғасырларда Тоқырауын өңірінде өмір сүрген белгілі би. Халық дауларын шешкен, жергілікті қоғамдық өмірде маңызды рөл атқарған дана тұлға. Дала заңы мен әдет-ғұрып құқығын жетік білген. Ел ішіндегі дау-жанжалдарды бейбіт жолмен шешуде, қоғамдық тәртіпті сақтауда зор үлесі болған.

Шабанбай би

XVIII–XIX ғ. · Би, дала заңгері

Өлкенің белгілі биі, дала заңын жетік білген. Ел бірлігін сақтауда, дауларды бейбіт жолмен шешуде үлкен рөл атқарды.

Өмір жолы

Шабанбай би — XVIII–XIX ғасырларда Ақтоғай өңірінде өмір сүрген белгілі би. Дала заңын жетік білген ғалым, ел бірлігін сақтауда, дауларды бейбіт жолмен шешуде үлкен рөл атқарды. Оның шешім шығарудағы сөз өнері, даналығы ел аузында сақталған.

Ақтоғай ауданындағы Шабанбай елді мекені осы бидің есімін жаңғыртып тұр.

Нүркен Әбдіров

1919–1942 · Кеңес Одағының Батыры, ұшқыш-штурмовик

Кеңес Одағының Батыры (1943). 16 рет әуе шайқасына қатысып, жаудың 12 танкісін, 28 автокөлігін жойды. Гастелло ерлігін қайталаған.

Өмір жолы

Нүркен Әбдіров 1919 жылы Қарқаралы өңірінің 5-ші ауылында (қазіргі Нүркен елді мекені) дүниеге келді. 1939 жылы Қарағанды аэроклубында ұшқыш дайындығынан өтті. 1940 жылы Қызыл Армияға шақырылды. Орынбор авиация мектебін бітірді (1942). 267-ші авиация дивизиясының 808-ші штурмовик полкіне жіберілді.

Жауынгерлік жолы

16 рет әуе шайқасына қатысып, жаудың 12 танкісін, 28 жүк көлігін, 18 оқ-дәрі көлігін, 3 отын цистернасын, 50-ден астам неміс әскерін жойды.

1942 жылы 19 желтоқсанда (кейбір деректерде 17 желтоқсан) Сталинград маңындағы Боков-Пономарёвка тұсындағы ұрыста жарақаттанған ұшағын жау техникасы шоғырланған жерге бағыттап, Гастелло ерлігін қайталады.

Марапаттары мен мұрасы

Қаза болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (1943). Ростов облысының Коньки ауылында жерленді. Ескерткіштер: Қарағанды қаласы, Нүркен ауылы, Волгоград. Атымен бульвар, жыл сайынғы күрес турнирі аталған. «Нүркен Әбдіров» атты балет шығарылған (композитор А. Руденский), «Қазақфильм» студиясы деректі фильм түсірген.

Қазыбек Бейсенұлы Нұржанов

1919–? · Кеңес Одағының Батыры, барлау взводы командирі

Кеңес Одағының Батыры (1945). 5-ші атқыштар дивизиясының барлау взводы командирі. 3 жау танкісін жойып, 97 фашисті тұтқынға алдырды.

Өмір жолы

Қазыбек Бейсенұлы Нұржанов 1919 жылы Ақтоғай ауылында дүниеге келді. 1939 жылы Қызыл Армияға шақырылды. 5-ші атқыштар дивизиясының 61-ші атқыштар эскадронында қызмет етті. 1942 жылы сәуірден ұрысқа қатысты.

Жауынгерлік жолы

Висла-Одер шабуылында, Зуша, Десна, Сож, Днепр, Друть, Березина өзендеріндегі ұрыстарға қатысты. Жау тылына еніп, Перовомайск колхозы маңында жаудың шегіну жолын кесті. 3 жау танкісін жойып, жеке басы 8 неміс әскерін өлтірді, 97 фашисті тұтқынға алдырды.

Волковыск қаласы маңындағы көше ұрысында ауыр жарақат алды.

Марапаттары

Кеңес Одағының Батыры (1945 жылы 31 наурыз)
Қызыл Ту ордені
III дәрежелі Даңқ ордені
«Ерлігі үшін» медалі

Әсет Болғанбаев

1928–1999 · Тіл білімі ғалымы, филология ғылымдарының докторы

Филология ғылымдарының докторы (1972), қазақ тілі лексикологиясы мен лексикографиясының ірі маманы. ҚазКСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1988).

Өмір жолы

Болғанбаев Әсет 1928 жылы 8 наурызда Ақтоғай ауданында дүниеге келді. Арғын тайпасының Қаракесек руынан. 1947 жылы Қарқаралы педагогика училищесін, 1952 жылы Қазақ Мемлекеттік Университетін бітірді.

Ғылыми мансабы

1952 жылдан Қазақстан ҒА Тіл білімі институтында: кіші ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер (1958), бөлім меңгерушісі (1986), бас ғылыми қызметкер (1991-1999). 1972 жылы «Қазақ тіліндегі синонимдер» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

Негізгі еңбектері

«Абай тілі сөздігі» (1968)
«Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» (1974-1986)
«Қазақ тілінің синонимдер сөздігі» (1962, 1975, 1998)

ҚазКСР Мемлекеттік сыйлығы (1988). 1999 жылы 12 қаңтарда Алматыда қайтыс болды.

← Өлкетануға оралу Елім деп соққан жүректер →