Өнер тарландары

Өмір жолы

Манарбек Ержанов 1901 жылы 8 наурызда Ақтоғай ауылында дүниеге келген. Әкесі Ержан — күйші, зергер әрі шебер. Анасы Нақбала — әнші болып танылған. Музыка таланты анасының әсерімен дамыды.

Ұстазы — белгілі әнші және күйші Күсенбай. Ән өнерін қалыптастыруда Шашубай Қошқарбаев пен Әміре Қашаубаев те үлкен рөл атқарды. 16-17 жасында Біржан сал, Ақан серінің әндерін орындап, айтыстарға қатысты.

Театр мансабы

1927 жылы Алматыдағы педагогикалық техникумның дайындық курсында оқыды. 1928 жылы Қазақ драма театрына қабылданды. 1934 жылы Алматы музыкалық театрында (қазіргі Абай атындағы Опера және балет театры) сахнаға шықты.

1936–1953 жылдары Абай атындағы мемлекеттік академиялық Опера және балет театрының солисі болды. Орындаған рөлдері: «Айман-Шолпан» операсындағы Жарас, «Абай» операсындағы Әзім, «Біржан-Сара» операсындағы Естай, «Қыз Жібек» операсындағы Шеген және т.б.

Композиторлық шығармашылығы

Ержанов композитор ретінде де кеңінен танымал. Күйлері: «Жетісу», «Астанада», «Батыр жорығы», «Күсенбай», «Шалқар көл», «Аққу көлі». Хор шығармалары: «Партизан жорығы», «28 гвардияшы-панфиловшылар». Әндері: «Паровоз», «Амангелді», «Қуанамын», «Жасасын».

1953 жылдан өмірінің соңына дейін Жамбыл атындағы Филармонияда солист ретінде жұмыс істеді.

Марапаттары

• Қазақ КСР-і халық артисі (1938, 1936 жылдан — Еңбек сіңірген артист)
• Еңбек Қызыл Ту ордені (1945)
• «Құрмет белгісі» ордені (1936, 1959)
• Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Грамоталары
• Қазақстан композиторлар одағының мүшесі (1942)

Мұрасы

Ақтоғайда Манарбек Ержанов атымен көше және мектеп аталған. Алматыда Қарасай батыр мен Желтоқсан көшелерінің қиылысындағы үйге мемориалдық тақта орнатылған. 1966 жылы 14 қарашада Алматыда қайтыс болды.

Өмір жолы

Рымкеш Жұмаділова 1957 жылы Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Қызыларай ауылында дүниеге келді. Бала кезінен музыкалық таланты көрініп, 3-4 жасынан қонақтар алдында ән айтқан.

Қарағандыдағы Тәттімбет атындағы музыка мектебінде, кейін Құрманғазы атындағы Ұлттық консерваторияда білім алды.

Сахна мансабы

35 жыл бойы Абай атындағы Опера және балет театрында солист ретінде жұмыс істеді. Негізгі рөлдері: «Абай» операсындағы Ажар, «Ер Тарғын» операсындағы Ақжүніс, «Ақан сері — Ақтоты» операсындағы Ақтоты, «Біржан-Сара» операсындағы Сара және Алтынай, «Махамбет» операсындағы Зылиха, «Абылай хан» операсындағы Құлпаш.

Жетістіктері

• Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2003)
• Республикалық ән байқауларының лауреаты
• Бакудегі Халықаралық Глинка байқауының лауреаты
• Түркия, Қытай, Балтық елдерінде гастрольдер

Концерттік бағдарламалары: «Аққу лы Анім» (2001), «Туған ел берерім көп менің саған» (2010). 2018 жылы 18 қыркүйекте 61 жасында қайтыс болды.

Өмір жолы

Күләш — Ақтоғайдың тумасы. Шын аты Гүлбаһрам. Бала кезінде өте нәзік, кішкентай қыз болған. Әкесі Жасын — әйгілі әнші Әсет, Балуаншолақпен бірге жүрген сері адам. Ағасы Манарбек Ержанов — белгілі әнші. Табиғатында ашық-жарқын, көңілді жүретін адам, еріну дегенді білмеген.

Сахна жолы

1928 жылы Алматы педагогикалық техникумын бітірді. Көркемөнерпаздар үйірмесінде шығармашылық жолын бастады. 1930 жылы Қазақ драма театрына қабылданды. Пүліш (Б. Майлин «Майдан»), Зәуре (Қ. Байсейітов, А. Шанин «Зәуре»), Еңілік (М. Әуезов «Еңілік-Кебек») рөлдерін орындады.

1933 жылы жаңадан ашылған музыкалық студияда жұмыс бастады. 1943 жылдан Абай атындағы Опера және балет театрының солисі.

Негізгі рөлдері

• Жібек — Е.Г. Брусиловскийдің «Қыз Жібек» операсы
• Хадиша, Ақжүніс — «Ер Тарғын» операсы
• Сара — М. Төлебаевтың «Біржан мен Сара» операсы
• Ажар — А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы
• Татьяна — П.И. Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсы
• Баттерфляй — Дж. Пуччинидің «Чио-Чио-Сан» операсы

Марапаттары

• КСРО халық артисі (1936)
• КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1946, 1949)
• Ленин ордені
• 1-3 шақырылған ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты

Ұлы Отан соғысы жылдарында бригада құрамында майдан шебіне шығып тұрды. 1957 жылы Мәскеудегі театр өнерінің онкүндігінде қайтыс болды. Ақтоғайда Күләш есімімен көше және орта мектеп аталған. 2007 жылы мектеп алдына ескерткіш орнатылды.

Өмір жолы

Мағауия Хамзин 1927 жылы 29 желтоқсанда Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Қоңырат кентінде дүниеге келді. Арғын тайпасы Тобықты руының дадан бөлімінен шыққан. Әкесі Хамза мен ағасы Әшімтай ғажайып музыканттар болған.

Күйшілік өнерге баулыған — әкесі Хамза және Сатан, Хамит, Әшірбек сияқты әнші-күйшілер. Ұстазы Аққыздан үйренген Тәттімбеттің «Сары жайлау», «Сылқылдақ» күйлерін көркемөнерпаздар үйірмесінде шебер орындап, 10 жасынан-ақ күйшіліктің жолына түсті.

Кәсіби мансабы

• 1944 жылы Қарағанды филармониясына қабылданды
• 1949 жылы Алматы музыкалық училищесін бітірді
• 1949–1952, 1958–1961 жж. — Қазақтың халық аспаптар оркестрінде
• 1952–1957 жж. — Балқаш мыс комбинатының көркемөнерпаздар ұжымын басқарды
• 1961 жылдан — «Қазақконцертте» жеке домбырашы (солист)

Шығармашылығы

Репертуарында Тәттімбет, Тоқа, Дайрабай, Әбді, Аққыз және басқа халық композиторларының күйлері бар. Өз шығармалары: «Қосбасар» (2 нұсқа), «Шахтер күйі», «Космонавтар», «Алтын астық», «Жайлау», «Жарыс», «Амангелді туралы күй», «Шопан күйі», «Белгісіз солдат», «Тоқырауын толғауы», «Жас қазақ».

Моцарттың, Брамстың, Рахманиновтың классикалық шығармаларын тұңғыш рет домбырада орындаушы. Домбыраның құлағында ойнау дәрежесіне жеткен.

Марапаттары

• Қазақ КСР-і халық артисі (1979)
• 1998 жылы Құрманғазының 175 жылдық тойына арналған Халықаралық фестивалінде «Дәстүрлі музыка өнеріне сіңірген аса зор еңбегі үшін» жүлдесі

Өмір жолы

Әсет Найманбайұлы 1867 жылы Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы «Қызыларай» ауылында дүниеге келген. Арғын тайпасы Қаракесек руының Майлық атасынан шыққан. 7-8 жасында медресе имамы Зейнолладан бастауыш білім алып, араб тілі мен шығыс поэзиясын меңгерді.

14-15 жасында сазгер әрі әнші ретінде шығармашылық жолын бастады. Әкесі-шешесі кедей шаруа адамдар болған, бірақ «нағыз байлық өнер мен білімде» деп түсінген Әсет ешкімге қара сөзден дес бермеген.

Айтыскерлігі

Әсет — негізінен айтыс ақыны. 18 жасында әйгілі ақын-қыз Ырысжанмен айтысып, оның қиын жұмбақтарын қолма-қол шешіп берді. Әсет пен Ырысжанның айтысы — Біржан мен Сара айтысынан кейінгі озық туынды. Сондай-ақ Әріп, Бақтыбай, Кәрібай, Қали, Сәмет ақындарымен және Мәлике қызбен айтысқан.

Шығармашылығы

Қисса-дастандары: «Салиха-Сәмен», «Ағаш ат», «Перизат», «Үш жетім қыз», «Нұрғыман-Нағым», «Мәлік-Дарай», «Жұмсап», «Кешубай». А.С. Пушкиннің «Евгений Онегин» романын қазақша еркін аударып, қисса етіп жырлаған — Абайдан кейінгі маңызды аударма.

Әндері: «Кіші Ардақ», «Үлкен Ардақ», «Қаракөз», «Мақпал», «Інжу-Маржан» (Әсеттің әні), «Ырғақты», «Аққарагер», «Майда қоңыр», «Жалған-ай», «Сырмақ үйкер». Біржан сал мен Ақан серінің Арқа әні дәстүрін жалғастырып дамытты.

Соңғы жылдары

1916 жылы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде жазалаушы отрядтардан қашып, Қытайға өтті. Отанын аңсап, 1922 (кейбір деректерде 1923) жылы Құлжа қаласында қайтыс болды.

Шығармалар жинағы: 1968 жылы Б. Адамбаевтың құрастыруымен (34 өлең, 4 айтыс, 4 дастан), 1988 жылы Нұржекеевтің «Әсет» жинағы (29 ән, 71 өлең, 10 айтыс, 8 дастан).

Отбасы тарихы

Ахметқызы Аққыз 1897 жылы Тоқырауын өзені бойындағы Есәлі ауылында дүниеге келді. Әкесі Ахмет — Тобықты руы Ақсақ тармағынан шыққан Құбылтайдың ұлы, бай адам. Тоқырауын бойында мыңдаған түйе жаюшы еді. Ахметтің шамамен мың түйесі, он үш мың жылқысы болған.

Ахмет музыканттарды қолдауымен белгілі: Тоқа, Дайрабай, Ықылас, Әшімтай секілді атақты сазгерлерді қыс-жаз бағып-қағушы еді.

Музыка жолы

Аққыз — Ахметтің тоғыз қызының кенжесі. Туған аты Мұғұлсін, әкесінің еркелетуімен «Аққыз» аталған. Бала кезінен ат мініп, бәйгеге қатысқан. Басты ұстазы — белгілі сазгер Әшімтай. Одан Сарыарқа музыка репертуарын, «бұрау» ойнау техникасын үйренді.

Аққыз — белгілі домбырашылармен теңесе алатын деңгейге жеткен шебер. «Аққыз» атты өзіндік күйін шығарып, ол кейінгі ұрпаққа кеңінен тараған.

Кеңес дәуірі қиындықтары

1917 жылғы революциядан кейін бай иесі ретінде отбасы қуғынға ұшырады. 1931 жылы дәстүрлі музыка орындағаны үшін Әбді Рысбекұлы, Айдоның Семберг секілді замандастары атылды. Ғасырлық музыка дәстүрі бір ұрпақ ішінде жойылу қаупіне ұшырады.

Мұрасы

Қиындықтарға қарамастан Аққыз музыка дәстүрін сақтап қалды. Ең белгілі шәкірті — Қазақстанның халық артисі Мағауия Хамзин. Оның жалғастыруымен дәстүр Әпике Абенова, Жақсылық Омашев, Тұрған Түсіпбеков секілді музыканттарға жетті.

Өмір жолы

Шалғынбай күйші 1534 жылы Тоқырауын бойында дүниеге келген. Арғы тегі Әлтеке. Әлтекеден Әтембек, Әтембектен Томай, Томайдан Шалғынбай туады. Үлкен балалары домбырашы, қобызшы, сонымен қатар шешендіктерімен ел-жұртқа белгілі болған.

Аңыз

Бабалары бірде аян береді. Түнде ақсақал адам келіп: «Балам, жай қолыңды, ал мына домбыраң мен қобызыңды, кедейліктен кетпейсің, байлыққа жетпейсің, ырзығың осында» деген. Ақсақалдың батасы қабыл болып, Шалғынбайға күй атасы қонып, ел аузына ілігіп, аты шыға бастайды.

Шығармашылығы

Шалғынбай қобыз бен домбыраның қос шегінде ойнаған керемет күйші. Оның күйлері жөнінде Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің естелігінде кездеседі. Бір шілдехана тойында «Нарінген» атты күйін тартып берген.

Мұрасы

Күйшінің ұрпағы Сыр бойын мекен еткен. Зираты Кенелі тауының бетіндегі Әулие атаға қараған қызыл адырда жолдың бойында. Ақтоғай ауданының тұрғыны Аманқұл Мұсатайұлы Шалғынбай күйшінің зиратынан киіз және шүберекпен оралған қара қобызын тауып алып, Әлкей Марғұланның сұрауы бойынша Алматыдағы көне қазақ аспаптары мұражайына тапсырған.

Өмір жолы

Кенішбай Жұбандықұлы 1885 жылы Ақтоғай ауданында дүниеге келді. 15 жасынан өлең шығарып, ақындық аты шыққан. Кеңес өкіметі жылдарында ұжымшар өміріне араласып, жаңа дәуірді жырлады.

Айтыскерлігі

Ол кезінде әйгілі Бақтыбай, Тазабек, Маясар Жапақов, Доскей Әлімбаев секілді ақындармен, Ажарбике, Нақбала, Ажар, Мақпал, Ғайша секілді ақын қыздармен айтысқан. Мысал, сықақ өлеңдер де шығарған — төкпелі ақын болған.

Мұрасы

Кенішбайдың кеңестік дәуірде туған өлең-жырлары облыстық, аудандық газеттерде жарияланып тұрды. Шығармаларын жинақтап О. Орынтаев ҚазКСР ҒА-ның қолжазба қорына табыс еткен (1950).

Ақын Ү. Жармаганбетов: «Құлпырып Ақтоғайдың атырабы, жаныңды кәусәр сырға батырады. "Кенішбай", "Кенішбай" деп үн қатады, тал, қайың, теректердің жапырағы.»

Шығармашылығы

Дәртай Садуақасов — Ақтоғай ауданынан шыққан белгілі ақын-жыршы. Дала поэзиясын жалғастырушы, халық аузындағы жыр-термелерді сақтаушы. Ауыз әдебиеті мен жыршылық дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа жеткізуде ерекше орны бар.

Шығармашылығы жөнінде толық мәлімет кітапхана қорындағы «Тоқырауын толқындары туралы ой» атты эсседе (авторы Ғазиз Ештанаев) жарияланған.

Шығармашылығы

Асылмұрат Аханов — Ақтоғай аймағының мәдени өміріне зор үлес қосқан өнер қайраткері. Жергілікті мәдени дәстүрлерді дамытуда, өлке мәдениетін насихаттауда ерекше орны бар. Ақсораң жобасына тіркелген аудан мақтаныштарының бірі.

Толық өмірбаяны кітапхана қорында «Ақтоғайдың асылы» атты жинақта сақталған.

Өмір жолы

Дәуренбек Мақсұтбекұлы Әркенов 1977 жылы 19 қыркүйекте Ақтоғай ауданы Көрпетай ауылында дүниеге келді. Орта мектепті бітіргеннен кейін (1993-1995) Балқаш қаласындағы педагогикалық колледждің музыка бөлімінде оқыды (1995-1998).

Кәсіби мансабы

• 2000 жылдан — Мағауия Хамзин атындағы Мәдениет сарайында «Сарыарқа» фольклорлық ансамблінің көркемдік жетекшісі
• 2015 жылдан — Қали Байзанов атындағы Концерт бірлестігінде «Арай» ансамблінің көркемдік жетекшісі

Жетістіктері

• 2002 — Республикалық Әміре Қашаубаев ән байқауының дипломанты
• 2002 — Халықаралық «Шабыт» фестивалінің арнайы жүлдесі (Женібек Кәрменов номинациясы)
• 2003 — Республикалық Кенен Әзірбаев ән байқауының 1-ші орын иегері
• 2004 — Республикалық Жүсіпбек Елбеков байқауының Гран-при иегері
• 2011 — «Мәдениет қайраткері» атағы
• 2022 жылы 14 қазан — Президент Жарлығымен «Еңбек сіңірген еңбек қайраткері» атағы

Кітаптары мен жазбалары

«Ән керуені» және «Бақыт әні» кітаптарының тең авторы. «Менің ән өмірім — Ақтоғайдың мәңгілік жыры» жазбасын шығарды. 15 авторлық ән шығармасының иесі.

Өмір жолы

Қуаныш Мәжкенұлы Мақсұтов 1963 жылы 23 ақпанда Ақтоғай ауданында туған. 1979 жылы Қаратал орта мектебін, 1988 жылы ҚарМУ филология факультетін бітірген.

Ақындық жолы

Халықаралық, республикалық ақындар айтыстарының, «Жігер» фестивалінің, Университеттердің Бүкілодақтық фестивальдерінің лауреаты. «Қазақстан» телеарнасында тікелей эфирде өткен «Аламан айтыс» жарысында «Орақ тілді, от ауызды Ақын» атағы берілген (2006-2008).

Айтыстардағы батыл да шыншыл қоғамдық-саяси ойлары үшін халқымыз «Сары Тентек» деп атайды.

Қоғамдық қызметі

• Қарағанды облыстық ТВ-да аға редактор
• Қарағанды облыстық «Қазақ тілі» қоғамы төрағасының бірінші орынбасары
• Жезқазған облыстық Жастар комитетінің төрағасы
• Сәтбаев қаласы әкімінің орынбасары
• «Замандас — Современник» газетінің бас редакторы
• «Сайгез» қорының президенті, «Маздау» қоғамдық қорының директоры

Жобалары мен кітаптары

«Қазақстан Республикасының ақпараттық индустриясы» жобасын ҚР Тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаев жоғары бағалаған. «Балауса» әдеби-шығармашылық бірлестігі БҰҰ мен ЮНЕСКО бағдарламалары аясында жұмыс жасаған.

Кітаптары: «Мәңгілік мұңның әуені» бардтық әндер жинағы (2013), «Тәкаппар мұңның кербез тамшылары» жыр жинағы (2013).

«Астана қаласының 10 жылдығы», «ҚР Тәуелсіздігіне 25 жыл» мерекелік медальдарымен марапатталған.